Gebruiken van Japan: etiquette en wat niet te doen

Voor je losse regels uit het hoofd leert, is het goed de draad te begrijpen die ze verbindt. In Japan draait bijna alle etiquette om één begrip: de meiwaku, de overlast of hinder die we veroorzaken voor wie ons omringt. Het idee is simpel: in een land waar veel mensen leven en zich verplaatsen in heel compacte ruimtes — volle treinen, smalle straten, kleine restaurants — werkt het samenleven omdat iedereen probeert anderen niet tot last te zijn.

Daaruit ontstaan de trekken die bij aankomst het meest opvallen: de stilte in het vervoer, de orde in de rijen, de netheid van de straten ook al zijn er nauwelijks vuilnisbakken. Het zijn geen opgelegde regels, maar een stilzwijgende afspraak die van kindsbeen af wordt geleerd en die de collectieve harmonie, de wa, in stand houdt. Begrijp je dit, dan volgt bijna al het andere vanzelf: vraag je bij twijfel af of wat je gaat doen iemand kan storen.

Uit diezelfde wortel komen nog twee trekken die je meteen merkt. Een is de punctualiteit: de treinen vertrekken op de minuut en afspraken worden strikt nageleefd, dus is het verstandig op tijd (of iets eerder) te komen bij een reservering of een tour. De andere is de omotenashi, de attente en vooruitziende gastvrijheid waarmee de gast of klant wordt behandeld; die zorg voor de ander is de vriendelijke kant van hetzelfde principe van niet storen, en is precies wat je graag teruggeeft met een gebaar van respect.

Het vervoer is waar de zorg om niet te storen het meest opvalt, en waar een bezoeker ongewild uit de toon kan vallen. In metro\'s en treinen reis je in stilte of heel zacht pratend: het is gebruikelijk volle rijtuigen te zien waarin je bijna niets hoort. Daarom:

• De telefoon op stil. Hij gaat op "manner mode" (zonder geluid of trilling) en je belt niet in het rijtuig. Gaat er een oproep, dan is het gebruikelijk hem te weigeren of uit te stappen om op te nemen.
• Gesprekken op zacht volume. Je mag praten met wie met je meereist, maar op een discreet volume. Schaterlachen of muziek zonder hoofdtelefoon afspelen geldt als onbeleefd.
• Sta je plaats af aan ouderen, zwangeren of mensen met moeilijkheden. Veel treinen hebben aangeduide voorrangsstoelen waar je bovendien de telefoon helemaal uitzet.
• Sta in de rij en laat eerst uitstappen. Op het perron staan markeringen op de grond om in de rij te wachten aan beide kanten van de deuren; iedereen mag uitstappen voor je instapt.
• Rugzakken vooraan of in het rek. In de spits draag je de rugzak in de hand of tegen de borst om niemand te stoten.

De roltrap: één kant om te staan, een andere om te lopen

Op de roltrappen laat je een kant vrij voor wie haast heeft. En hier is er een regionale bijzonderheid die velen verrast:

• In Tokio en bijna het hele land sta je stil aan de linkerkant en laat je rechts vrij om in te halen.
• In de Kansai-regio (Osaka, Kyoto, Kobe, Nara) is het net andersom: je staat aan de rechterkant en laat links vrij.

Twijfel je, kijk dan naar wat de mensen voor je doen en kopieer het. Ter aanvulling: steeds meer stations vragen rechtstreeks niet op de roltrap te lopen en aan beide kanten stil te staan om veiligheidsredenen, dus verbaas je niet als je beide ziet.

De Japanse keuken heeft zijn eigen etiquette, maar het meeste is intuïtief. Twee gebruiken met de stokjes is het wel goed vooraf te kennen, want ze hebben een symbolische lading die je niet meteen ziet: beide roepen begrafenisriten op.

• Steek de stokjes niet rechtop in de rijst. Het doet denken aan de rijstoffer die aan de overledenen wordt gebracht, met de stokjes erin geprikt, en aan de wierook van begrafenissen. Wanneer je niet eet, leg de stokjes dan op het stokjessteuntje of gekruist over de rand van de kom.
• Geef geen eten van stokje naar stokje door. Dat gebaar bootst een deel van een begrafenisrite na (de kotsuage) waarbij de familieleden de botten van de overledene na de crematie aan elkaar doorgeven. Wil je delen, leg het eten dan op het bord van de ander of geef hem de schaal.

Voorbij de stokjes zijn er drie gebruiken die de reiziger verrassen:

• Je geeft geen fooien. In Japan laat je geen fooi in restaurants of taxi\'s; goede service wordt als vanzelfsprekend beschouwd. Te veel geld laten kan zelfs verwarring veroorzaken. Je vindt het uitgewerkt in de gids over fooien in Japan.
• Vermijd lopend eten in drukke zones. De tabearuki (eten terwijl je loopt) wordt in het algemeen afgekeurd; je eet stilstaand, bij het kraampje of op een bank. De uitzonderingen zijn de festivals, de voetgangersstraten met kraampjes en de markten, waar het heel normaal is.
• Ramen slurpen mag. Anders dan velen denken, is de noedels slurpen niet onbeleefd: het helpt ze af te koelen en wordt opgevat als teken dat ze lekker zijn.

Je schoenen uitdoen bij het betreden van bepaalde ruimtes is een van de meest verankerde gebruiken, en heeft zowel met netheid te maken als met de scheiding tussen buiten en binnen. Je zult je schoenen moeten uitdoen in:

• Particuliere huizen en veel traditionele accommodaties.
• Ryokan (traditionele herbergen) en kamers met tatami.
• Sommige tempels, restaurants en winkels met een verhoogde vloer van hout of tatami.

De aanwijzing is de genkan, de hal op een lager niveau vlak bij de ingang. Daar doe je je schoenen uit, laat je ze (vaak met de neus naar de deur) en stap je op het binnenniveau. Er staan meestal binnenpantoffels voor je klaar.

• Op de tatami loop je op sokken of blootsvoets, nooit met pantoffels: die doe je uit voor je de mat betreedt.
• De badkamer heeft zijn eigen pantoffels. In huizen, ryokan en veel openbare toiletten zijn er aparte pantoffels voor de badkamer: je doet ze aan bij het binnengaan en — heel belangrijk — uit bij het verlaten. Naar buiten gaan en rondlopen met de badkamerpantoffels aan is de klassieke flater van de bezoeker.

De begroeting bij uitstek is de buiging (ojigi): een neiging van het lichaam die dient om te groeten, te bedanken, je te verontschuldigen of afscheid te nemen. De diepte varieert naargelang de situatie — een lichte neiging voor een informele groet, dieper om respect te tonen of vergeving te vragen —, maar als reiziger hoef je de gradaties niet te beheersen.

• Een lichte hoofdbuiging volstaat om een groet te beantwoorden of iets te bedanken. Het is een gebaar dat vanzelf komt zodra je een paar dagen in het land bent.
• Een hand geven hoeft niet, al wordt het steeds gebruikelijker met buitenlanders; laat de andere persoon het gebaar bepalen.
• Kaartjes en voorwerpen met beide handen. Krijg je een visitekaartje (meishi), een folder of het wisselgeld, neem het dan met beide handen aan en kijk naar wat je krijgt; op dezelfde manier bied je het aan. Het is een gebaar van respect dat opvalt.

Wil je de buiging met een woord begeleiden, dan vind je in de gids met Japanse zinnen de basis (arigatou gozaimasu, sumimasen), en reis je naar de hoofdstad, dan helpt de gids over de taal in Tokio je je te redden zonder Japans te kennen.

De thermale baden (onsen) en de openbare baden (sento) hebben een heldere etiquette die, opnieuw, op het respect voor anderen berust: het water van het bad is gemeenschappelijk en je gaat er alleen al schoon in. De essentiële regels:

• Douche grondig voor je het water in gaat, zittend op de krukjes van de douchezone. Je gaat niet in het bad om je te wassen, maar al afgespoeld.
• Je gaat zonder zwembroek naar binnen, volledig naakt; de baden zijn gescheiden per geslacht. De kleine handdoek die je krijgt, gaat niet in het water: je laat hem op de rand of op je hoofd.
• Niet spetteren, zwemmen of lawaai maken. De onsen is een plek van rust.

Je vindt het volledige detail — inclusief de kwestie van de tatoeages, die in sommige onsen nog beperkt zijn — in de gids over de onsen in Japan.

Shinto-heiligdommen (jinja) en boeddhistische tempels (tera) zijn actieve plekken van eredienst, niet alleen monumenten. De etiquette is eenvoudig en naar anderen kijken helpt altijd. In een shinto-heiligdom is het gebruikelijke ritueel:

1. Bij het passeren van de torii (de poort), een lichte neiging. Je loopt langs de zijkanten, niet door het midden, dat voor de godheden gereserveerd is.
2. Reinig je bij de fontein (chozuya of temizuya): met één enkele schep water spoel je de linkerhand, dan de rechter, daarna breng je wat water naar de linkerhand om je mond te spoelen (nooit direct uit de schep drinken), spoel je de linkerhand opnieuw en kantel je tot slot de schep zodat het water langs de steel glijdt en die reinigt.
3. Voor het altaar: gooi een munt in de offerkist, luid de bel als die er is, maak twee buigingen, klap twee keer in de handen, formuleer de wens in stilte en eindig met een laatste buiging ("twee buigingen, twee klappen, een buiging").

In een boeddhistische tempel klap je niet: je vouwt de handen in stilte om te bidden. Op beide plekken is het verstandig zacht te praten, niet te roken en de zones te respecteren waar je niet mag komen.

Japan is een van de meest fotogenieke landen ter wereld, maar de camera heeft ook zijn etiquette. De algemene regel is mensen niet fotograferen zonder hun toestemming, en aandacht hebben voor de borden, die overvloedig zijn in tempels, winkels en restaurants.

• Vraag toestemming voor je iemand van dichtbij fotografeert, vooral als die persoon klantgericht werkt.
• De geisha\'s en maiko\'s zijn geen attractie. In de wijk Gion, in Kyoto, wordt ze achtervolgen of zonder toestemming fotograferen afgekeurd en is het in sommige privéstraten ronduit verboden en beboet. Het zijn mensen op weg naar hun werk.
• Respecteer de "geen foto\'s"-borden, frequent binnen in tempels, musea en winkels.

Je vindt de context en de concrete regels van de zone in de gids over de geisha\'s in Gion.

Het valt op hoe schoon de straten zijn ondanks dat er bijna geen vuilnisbakken zijn. De reden is juist die afspraak om niet te storen: iedereen neemt zijn eigen afval voor zijn rekening.

• Neem je afval mee. Omdat er nauwelijks vuilnisbakken op straat zijn, is het gebruikelijk het afval in een zakje te bewaren en weg te gooien in het hotel, in een station of bij de drankautomaten (waar meestal een bak voor blikjes en flessen staat). Verschijnen er vuilnisbakken, let er dan op dat ze meestal gescheiden zijn per type: brandbaar, blikjes, plastic flessen (PET).
• Rook alleen in de daarvoor bestemde zones. Veel steden verbieden roken terwijl je over straat loopt; er zijn aangeduide rookzones bij stations en gebouwen. Buiten die, vermijd het.
• Snuit je neus niet luidruchtig in het openbaar. Het wordt als onaangenaam beschouwd; moet het, doe het dan discreet of in een toilet. Een beetje snuiven wordt meer getolereerd dan een luid gesnuit.
• Respecteer de rijen en de orde. Voor bijna alles wordt in de rij gestaan (taxi\'s, winkels, perrons) en de beurt wordt strikt gerespecteerd.
• Met de vinger wijzen naar mensen wordt vermeden; om iets aan te duiden gebruik je de open hand.

Reis je met het gezin, dan vind je in de gids over Japan met kinderen hoe je deze gebruiken aanpast met de kleintjes (vervoer, maaltijden, pauzes).

Hou je één idee over, laat het dit zijn: in Japan wordt het gebaar van wie probeert de dingen goed te doen enorm gewaardeerd, ook al maakt die een fout. Niemand zal je een fout te goeder trouw aanrekenen; integendeel, de zorg om niet te storen wordt gevoeld en met vriendelijkheid teruggegeven.

• Kijk en doe na. Bij elke twijfel, let op wat de mensen om je heen doen. Het is de beste gids, en hij faalt nooit.
• Zet het volume lager. Zachter praten dan je thuis zou doen, brengt je meteen op toon, vooral in het vervoer.
• Doe rustig aan. Je schoenen uitdoen, in de rij staan of je reinigen in een heiligdom zijn rituelen die je geniet als je geen haast hebt.

Met deze gebruiken duidelijk kom je met een stevige basis aan om van de reis te genieten zonder stress. Is het je eerste keer, dan bundelt de gids om voor het eerst naar Japan te reizen al het andere dat je het best klaar hebt voor vertrek, van het vervoer tot het geld of internet.